چکیده

تدریس غزلیات حافظ غالباً به‌گونه‌ای است که شناختی جامع از هنر وی به دانشجویان انتقال داده نمی‌شود. آموزش معنی مفردات یا اصطلاحات، تلمیحات و ارزش‌های بدیعی یا استعاره و تشبیه، کنایه‌ و معنای اشعار حافظ در شرح‌های متعدد تکرار شده است و باتوجه‌به رواج گستردۀ چاپ و نشر، امکان مراجعۀ دانشجویان به این شرح‌ها آسان است. این روش موجب‌ شده دانشجویان ادبیات فارسی صرفاً به درکی از تک‌بیت‌ها بپردازند. محققان نیز براساس تک‌بیت‌ها درموردِ شاعر و اندیشه‌های او اظهارِنظر می‌کنند. اما آنچه در تدریس غزلیات حافظ از جانب متولی این درس ضروری است: ارائه درکی کلی از متن غزل‌ها، سبب و انگیزۀ شاعر از نحوۀ خاص سخنگویی و کارکردهای اصلی وجود ایهام یا طنز به‌عنوانِ خصیصۀ اصلی سبک حافظ است. تدریس غزلیات حافظ در زمانۀ ما، براساس شرح‌های دیوان یا گزیده‌هایی است که از این نوع شرح‌ها فراهم شده است. در این مقاله، با روش توصیفی تحلیلی برای تبیین ضرورت بازنگری در شیوۀ تدریس حافظ، غزلیاتی را برگزیده‌ایم که در آنها از سفر به‌صورتِ روایی سخن رفته باشد. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد تدریس غزلیات حافظ باید به‌گونه‌ای باشد که خواننده از قرائت بیت‌ها به‌صورتِ مستقل و برکنده از طرح غزل پرهیز کند. غزلیاتی که حافظ روایت سفر را در آنها به‌صورتِ یک واقعه و حکایت مطرح کرده است، بیانگر آن است که شعر وی یک کلیّت منسجم دارد. روایت سفر، یک طرح و شیوه برای بیان اندیشه یا دیدگاه انتقادی است نه اینکه بیان تجربۀ سفر شاعر و جنبۀ تاریخ زندگانی یا بیان خاطرات وی باشد.